लेख – जागतिक आरोग्य दिन

जागतिक आरोग दिन

सन 1948 मध्ये WHO ची स्थापना झाली, आणि 1950 पासून दरवर्षी 7 एप्रिल हा जागतिक आरोग्य दिन म्हणून जगभर साजरा केला जातो .लोकांच्या आरोग्यविषयक समस्यांकडे जास्तीत जास्त लक्ष पुरवणे हे या संघटनेचे मूळ उद्दिष्ट आहे.केवळ रोग व त्यावरील उपाय यावरच मर्यादित न राहता मानसिक शारीरिक आरोग्याबरोबरच सामाजिक आरोग्याचाही विचार केला जातो.लोकांना आरोग्यविषयक सोयीसुविधांची माहिती पुरविणे व आरोग्यविषयक जनजागृती करणे इ. कामे केली जातात .प्रत्येक वर्षी जागतिक आरोग्य दिनानिमित्त एक विषय निवडला जातो.त्यासंदर्भात वर्षभर विविध कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते .चर्चा ,परिसंवाद ,पाथनाट्य ,प्रसारमाध्यमे आदी . माध्यमातून व लोकांच्या व संस्थाच्या तसेच इतर विभागाच्या सहकार्याने लोकांमध्ये जागृती निर्माण केली जाते. सन 2025 चा विषय किवा त्याची थीम आहे “निरोगी सुरुवात, आशादायी भविष्य”. हि थीम माता आणि नवजात बालकांच्या आरोग्यासाठी जागरूकता वाढवण्यावर लक्ष केंद्रित करते. माता आणि नवजात बालकांच्या आरोग्यासाठी जागरूकता वाढवणे व टाळता येण्याजोगे माता आणि बालमृत्यू टाळणे.

आज आपण बघतोय सध्याच्या धावपळीच्या जीवनात माणसाला स्वतःकडे लक्ष देण्यास वेळ नाही.कामाची धावपळ, व्यायामाचा अभाव, वाढते प्रदूषण,व्यसनाधीनता,असंतुलित आहार, आहारात जंक फूड चा वाढता वापर, अनियमीत आरोग्य तपासणी,मोबाईल, टीव्ही, तसेच समाज माध्यमाचा अमर्याद वापर व त्यामळे निद्रानाश, नैराश्य, डोळ्यांच्या निर्माण होणाऱ्या समस्या यासारख्या अनेक कारणामुळे असांसर्गिक आजार तसेच शारीरिक, मानसिक आजाराचे प्रमाण वाढत आहे. त्यासाठी निरामय आरोग्यदायी आयुष्य जगण्यासाठी काही आरोग्यदायी सवयी अंगीकारल्या पाहिजे :1)तांब्याच्या भांड्यातून पाणी पिणे : प्लॅस्टिकच्या बाटल्यांमधील पाणी पिणे धोकादायक असू शकते ज्यामुळे मधुमेह, लठ्ठपणा, कर्करोग आणि प्रजनन समस्या यासारख्या आरोग्य समस्या उद्भवू शकतात. त्याऐवजी पाणी पिण्यासाठी तांब्याची भांडी वापरा. तांब्यामध्ये प्रक्षोभक, प्रतिजैविक, अँटी-कार्सिनोजेनिक आणि अँटीऑक्सिडंट गुणधर्म असतात.

2) स्वयंपाक आणि खाण्यासाठी मातीची भांडी वापरणे :

भारतात, मातीची भांडी पारंपारिकपणे स्वयंपाक करण्यासाठी सर्वात जास्त पसंतीची आणि मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाणारी भांडी आहेत. अत्याधुनिक तंत्रज्ञानामुळे, ही पारंपारिक भांडी हळूहळू सहज राखता येण्याजोग्या कुकवेअरने बदलली. आज आपण वापरत असलेली स्वयंपाकघरातील उपकरणे अॅल्युमिनियम, टेफ्लॉन आणि प्लॅस्टिकपासून बनलेली आहेत, ज्यात अधिक हानिकारक रासायनिक घटक असतात.स्वयंपाक आणि खाण्यासाठी मातीची भांडी वापरल्याने अनेक फायदे आहेत आणि ते किफायतशीर देखील आहेत. मातीची भांडी चिकणमातीची बनलेली असते आणि सच्छिद्र भिंती असतात ज्यामुळे स्वयंपाक करताना उष्णता आणि आर्द्रता समान रीतीने फिरते.मातीच्या भांड्यात अन्न शिजवल्याने जेवणाची एकूण चव वाढते आणि अन्नामध्ये फॉस्फरस, कॅल्शियम, लोह, सल्फर आणि मॅग्नेशियम समाविष्ट होते, जे शरीरासाठी फायदेशीर आहे.

3) घरी खाणे आणि जंक फूड टाळणे :

भारतीय स्वयंपाकाच्या परंपरांवर आयुर्वेदाचा महत्त्वपूर्ण प्रभाव होता. पूर्वीचे लोक ताजे आणि नैसर्गिक पदार्थ वापरून घरी जेवण तयार करायचे. घरी शिजवलेले अन्न सेवन केल्याने ते निरोगी होते आणि त्यांचे आयुर्मान चांगले होते. तथापि, अलीकडच्या काळात, लोक त्यांच्या दैनंदिन जेवणासाठी जंक फूडवर अधिक अवलंबून झाले आहेत, ज्यात कॅलरी, संतृप्त चरबी आणि साखरेचे प्रमाण जास्त असते आणि त्यामुळे मधुमेह, लठ्ठपणा आणि हृदयरोग यासारख्या विविध आरोग्य समस्या उद्भवू शकतात.

4) जमिनीवर क्रॉस-पाय बसणे :

जमिनीवर क्रॉस पाय करून जेवण करण्यासाठी बसणे (भारतीय बैठक) यामुळे पचन सुधारते, रक्ताच्या गुठळ्या होण्याचा धोका कमी होतो.मात्र, आता लोक खुर्चीवर बसून जेवण करतात. याचा परिणाम अधिक बैठी जीवनशैली, खराब मुद्रा, खराब रक्ताभिसरण आणि सांधेदुखीमध्ये योगदान देत आहे.

5) वेळेवर झोपणे :

वेळेवर झोपणे ही आपल्या पूर्वजांची उत्तम आरोग्याची प्रमुख सवय होती. शरीराच्या नैसर्गिक सर्केडियन चक्रानुसार लोक झोपायचे आणि लवकर उठायचे. यामुळे त्यांना अधिक प्राप्त करणे शक्य झाले दर्जेदार झोप, जे सामान्य आरोग्य आणि कल्याणासाठी आवश्यक आहे. लोक अनेकदा झोपेपेक्षा काम किंवा मनोरंजनाला प्राधान्य देतात.यामुळे झोपेची अनियमित पद्धत आणि झोपेची गुणवत्ता खराब होते.खराब झोपेमुळे आरोग्य समस्यांचा समावेश होतोः हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधी रोग,कमी एकाग्रता,खराब कामगिरी,यांसारख्या मानसिक आरोग्याच्या समस्या चिंता आणि उदासीनता हे परिणाम टाळण्यासाठी नियमित झोपेच्या सवयी ठेवणे आवश्यक आहे.

6) घरी रोपे वाढवणे :

घरी वनस्पतींची लागवड करणे ही एक प्राचीन प्रथा आहे जी अनेक आरोग्यदायी फायदे देते. लोक वैद्यकीय आणि पौष्टिक कारणांसाठी घरी वनस्पती वाढवत असत. आता, आम्ही या परंपरेपासून दूर गेलो आहोत आणि आता बरेच लोक बागकामासाठी मर्यादित खोली असलेल्या शहरी भागात राहतात. तथापि, स्वतःची फळे आणि भाजीपाला घरी उगवल्याने तुम्हाला ताजे आणि पौष्टिक अन्न मिळू शकते आणि प्रक्रिया केलेल्या आणि पॅकेज केलेल्या वस्तूंवरील तुमची अवलंबित्व कमी होते, ज्यामध्ये संरक्षक आणि इतर घातक पदार्थ असतात.

7)  सक्रिय जीवनशैली :

चांगल्या आरोग्यासाठी नियमितपणे शारीरिक हालचाली करणे महत्वाचे आहे. घरातील कामे करणे, व्यायाम करणे, योगा करणे एकंदरीत निरोगी शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यासाठी आवश्यक आहे.

आपल्या महाराष्ट्र राज्यातील सार्वजनिक आरोग्य सुविधा अधिकाधिक लोकाभिमुख, पारदर्शक आणि निरोगी आयुष्यातून आशादायक भविष्य निर्माण करण्यासाठी तसेच सर्वांचे क्षेमकुशल साध्य करण्यासाठी शासन अविरत कार्य करत आहे. सन 2025 वर्षासाठी “निरोगी आयुष्यातून आशादायक भविष्य” या विषयाला अनुसरून जागतिक आरोग्य दिनापासून विविध कार्यक्रम वर्षभर साजरे करण्यात येणार आहेत.

सर्व ग्राम पंचायतींमध्ये दिनांक 7 एप्रिल 2025 रोजीच्या जागतिक आरोग्य दिनापासून वर्षभर खालील जनजागृतीचे कार्यक्रमांचे नियोजन आरोग्य व कुटुंब कल्याण विभाग मार्फत आयोजित करण्यात येणार आहेत.

1. माता व नवजात मृत्यू थांबवणे तसेच महिलांचे दीर्घकालीन आरोग्य आणि कल्याण यांना प्राधान्य देणे.

2. प्रत्येक स्त्री व बाळाला जगण्यास आणि त्यांच्या भरभराटीस मदत करणे.

3. महिलांना गर्भवती अवस्थेत, बाळाच्या जन्मापूर्वी, दरम्यान आणि नंतर शारीरिक आणि भावनिकदृष्ट्या सक्षमतेची आणि उच्च दर्जाच्या काळजीची आवश्यकता असते त्यासाठी कुटुंबांना आधार व उच्च दर्जाची काळजी घेण्यासाठी प्रोत्साहित करणे.

4. महिला आणि बाळांचे आरोग्य सुधारण्यासाठी कुटुंबांना प्रभावी गुंतवणुकीसाठी प्रोत्साहित करणे. महात्मा फुले जन आरोग्य योजना, आयुष्यमान भारत योजना, आरोग्य विमा योजना, पंतप्रधान राष्ट्रीय मदत निधी, मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता निधी, मंदिर/देवस्थान वैद्यकीय सहाय्यता निधी तसेच इतर सेवा भावी संस्थाच्या वैद्यकीय सहाय्यता निधीची माहिती, अर्ज करण्याची पद्धत, अर्जासोबत जोडावयाची कागदपत्रे, अर्ज कोणाकडे सादर करावयाचा आदी बाबत सविस्तर माहिती गावा-गावात पोहचवून जनजागृती करणे.

5. गर्भधारणा, बाळंतपण आणि प्रसूतीनंतरच्या कालावधीशी संबंधित उपयुक्त आरोग्य माहिती महिलांपर्यंत पोहचवण्यासाठी विशेष गृह भेटी देऊन जनजागृती करणे.

6. जिल्हा तसेच तालुका स्तरावर आरोग्य क्षेत्रात कार्यरत असलेल्या सेवाभावी संस्थाचा विनामुल्य अधिकाधिक सहभाग घेणे.

 मग चला तर या जागतिक आरोग्य दिनाच्या निमित्ताने आपण सर्वांनी “निरोगी सुरुवात, आशादायक भविष्य” ची प्रतिज्ञा करून सर्वांच्या सहकार्याने आरोग्यदायी,निरोगी आयुष्याची सुरवात करून आशादायी उज्वल भविष्य साकार करू या… सर्वांना जागतिक आरोग्य दिनाच्या आरोग्यदायी शुभेच्छा…    

– डॉ. अनिरुद्ध आठल्ये,जिल्हा आरोग्य अधिकारी, जिल्हा परिषद रत्नागिरी.

कोकण ऑनलाईन